Mer 12 ago
Nuovalingua.
Tutte le schede
Scheda 33B1· 20 min

L'imperativo

Tryb rozkazujący
Cel komunikacyjny (QCER B1): potrafię wydawać polecenia, udzielać rad i instrukcji, zachęcać i zakazywać — zarówno w sytuacji nieformalnej (do kolegi, przyjaciela, w grupie), jak i grzecznie do osoby obcej (forma Lei). Umiem powiedzieć „Apri la finestra!” (Otwórz okno!), „Andiamo!” (Chodźmy!), „Ascoltate bene” (Słuchajcie uważnie), „Non parlare così!” (Nie mów tak!), „Scusi, mi dica” (Proszę, słucham), „Si accomodi” (Proszę usiąść / wejść). To deskryptor „can-do”: daję instrukcje, proszę o coś, doradzam i ostrzegam, dobierając rejestr (ty / Pan-Pani) do rozmówcy. Nauczysz się też, gdzie doczepić zaimki (dammi, scrivimi, ascoltami) i jak utworzyć przeczenie.

Leggi le istruzioni di una ricetta e i consigli di un amico: «Allora, per il caffè perfetto: **prendi** la moka, **riempi** il serbatoio d'acqua, **metti** il caffè nel filtro ma **non premere** troppo! **Chiudi** la moka e **mettila** sul fuoco. **Aspetta** due minuti e **spegni** subito. Mi raccomando, **non lasciarlo** sul fuoco troppo a lungo! E quando arriva mia madre, **sii** gentile: **dille** «**Buongiorno signora, si accomodi, prego**» e **offrile** un caffè. **Non dimenticare**: con lei usa il Lei, quindi **dica**, **prenda**, **si accomodi**. **Andiamo**, è tardi! **Aiutatemi** voi due a sistemare, **per favore**!» Hai notato? **prendi, riempi, metti** (tu), **andiamo** (noi), **aiutatemi** (voi), **dica, prenda, si accomodi** (Lei): è l'**imperativo**, il modo dei comandi, dei consigli e delle istruzioni.

Imperativo to tryb rozkazujący — używamy go, by wydać polecenie, poprosić, doradzić, zachęcić lub zakazać. Polski ma tu prosty odpowiednik („otwórz!”, „chodźmy!”, „słuchajcie!”), więc znaczenie nie sprawia kłopotu. Problem dla Polaka jest gdzie indziej: po pierwsze włoski ROZRÓŻNIA rejestr — inaczej rozkazujemy na „ty” (tu), inaczej grzecznie do osoby obcej (forma Lei, która korzysta z congiuntivo!). Po drugie, przeczenie w 2. os. l.poj. tworzy się NIETYPOWO: nie „nie + rozkaz”, lecz **non + bezokolicznik** (non parlare! = nie mów!). Po trzecie, zaimki (mi, ti, lo, la…) w trybie rozkazującym DOCZEPIAMY na końcu czasownika (dammi! = daj mi!), a w formie grzecznej Lei stawiamy je PRZED (mi dica = proszę powiedzieć). Najpierw zobaczysz formy w autentycznym kontekście, spróbujesz odkryć wzór, a potem go potwierdzimy. Skupimy się na czterech osobach najczęstszych w praktyce: tu, noi, voi (nieformalnie) oraz Lei (grzecznie).

1. L'imperativo diretto: tu, noi, voi

Imperativo „bezpośredni” (nieformalny) ma trzy osoby: **tu** (do jednej osoby na „ty”), **noi** („zróbmy coś razem” = polskie „-my”: chodźmy, zacznijmy) i **voi** (do kilku osób na „wy”). Formy są prawie identyczne z indicativo presente — z JEDNYM wyjątkiem: w 2. os. l.poj. (tu) czasowniki na **-are** mają końcówkę **-a** (NIE -i!): parlare → **parla!**, aspettare → **aspetta!**. Za to czasowniki na -ere i -ire zachowują końcówkę indicativo: prendere → **prendi!**, dormire → **dormi!**, aprire → **apri!**. Formy noi (-iamo) i voi (-ate / -ete / -ite) są takie same jak w indicativo. Zwróć uwagę: imperativo NIE ma formy „io” — nie rozkazujemy samym sobie.

Imperativo diretto — czasowniki regularne
Osobaparlareprendereaprirefinire (-isc-)
tuparl**a**!prend**i**!apr**i**!fin**isci**!
noiparl**iamo**!prend**iamo**!apr**iamo**!fin**iamo**!
voiparl**ate**!prend**ete**!apr**ite**!fin**ite**!
  • **Parla** più lentamente, per favore! — Mów wolniej, proszę! (parlare → parla (tu, -a nie -i!))
  • **Prendi** un caffè con me! — Napij się ze mną kawy! (prendere → prendi (tu))
  • **Andiamo** al cinema stasera! — Chodźmy dziś do kina! (noi = „chodźmy / zróbmy”)
  • **Aprite** i libri a pagina dieci. — Otwórzcie książki na stronie dziesiątej. (voi → aprite)
Najważniejszy haczyk dla osoby na „ty”: czasowniki na -ARE biorą -A (parla!, aspetta!, guarda!), a NIE -i. To jedyna forma, która różni się od indicativo presente. Reszta = jak w teraźniejszości.

2. Verbi irregolari (tu): le forme corte

Kilka bardzo częstych czasowników ma w 2. os. l.poj. (tu) krótką, nieregularną formę, którą trzeba zapamiętać. Są to: andare → **va'** (lub vai), dare → **da'** (lub dai), fare → **fa'** (lub fai), stare → **sta'** (lub stai), dire → **di'**. Po nich apostrof zastępuje skróconą sylabę. Osobno zapamiętaj essere → **sii** i avere → **abbi** (te formy biorą się z congiuntivo). Formy noi i voi tych czasowników są regularne lub jak w indicativo: andiamo/andate, facciamo/fate, diciamo/dite, siamo/siate, abbiamo/abbiate.

Imperativo nieregularny — najważniejsze czasowniki
Bezokoliczniktunoivoi
andare (iść)va' / vaiandiamoandate
dare (dać)da' / daidiamodate
fare (robić)fa' / faifacciamofate
stare (być/zostać)sta' / staistiamostate
dire (powiedzieć)di'diciamodite
essere (być)siisiamosiate
avere (mieć)abbiabbiamoabbiate
  • **Va'** a casa, è tardi! — Idź do domu, jest późno! (andare → va' (z apostrofem))
  • **Fa'** attenzione alla strada! — Uważaj na drogę! (fare → fa')
  • **Di'** la verità, per favore. — Powiedz prawdę, proszę. (dire → di')
  • **Sii** gentile con la nonna! — Bądź miły dla babci! (essere → sii)
Mnemotechnika dla pięciu form z apostrofem: „va', da', fa', sta', di'” — pięć krótkich rozkazów, które słyszysz codziennie. Plus dwa „dziwne”: sii (bądź!) i abbi (miej!).

3. L'imperativo negativo: NON + infinito (tu)

Tu jest największa pułapka dla Polaka. W 2. os. l.poj. (tu) przeczenie tworzymy NIE przez „non + forma rozkazująca”, lecz przez **non + BEZOKOLICZNIK**: parlare → twierdzące **parla!**, ale przeczące **non parlare!** (nie mów!). To wygląda dziwnie, bo Polak chciałby powiedzieć „nie + rozkaz”. UWAGA: dotyczy to TYLKO osoby „tu”. W formach noi i voi przeczenie jest zwyczajne — wystarczy postawić **non** przed formą rozkazującą: non parliamo!, non parlate! (nie mówmy / nie mówcie).

Twierdzenie vs przeczenie
OsobaTwierdzącePrzeczące
tuParla!**Non parlare!** (bezokolicznik!)
tuVa'!**Non andare!**
tuFa'!**Non fare!**
noiParliamo!Non parliamo!
voiParlate!Non parlate!
  • **Non parlare** con la bocca piena! — Nie mów z pełnymi ustami! (tu → non + bezokolicznik)
  • **Non avere** paura, è tutto a posto. — Nie bój się, wszystko w porządku. (avere → non avere (tu))
  • **Non andate** via così presto! — Nie wychodźcie tak wcześnie! (voi → zwykłe non + forma)
  • **Non dimentichiamo** i biglietti. — Nie zapomnijmy biletów. (noi → zwykłe non + forma)
Zapamiętaj jedną zasadę: zakaz na „ty” = NON + BEZOKOLICZNIK. „Non fumare!” (nie pal!), „Non toccare!” (nie dotykaj!). To jeden z najczęstszych błędów Polaków — pilnuj się!

4. L'imperativo di cortesia: la forma Lei (col congiuntivo)

Do osoby obcej, starszej lub w sytuacji oficjalnej Włosi mówią przez formę **Lei** (grzeczne „Pan/Pani”). Tryb rozkazujący grzeczny korzysta wtedy z **congiuntivo presente**: czasowniki na -are dostają końcówkę **-i**, a na -ere/-ire końcówkę **-a**. Czyli odwrotnie niż w nieformalnym „tu”! parlare → **parli** (proszę mówić), prendere → **prenda** (proszę wziąć), aprire → **apra** (proszę otworzyć), finire → **finisca**. Nieregularne idą za congiuntivo: essere → **sia**, avere → **abbia**, andare → **vada**, fare → **faccia**, dare → **dia**, dire → **dica**, stare → **stia**, venire → **venga**. Przeczenie jest zwyczajne: non + forma (non parli, non vada). Często dodajemy „prego” / „per favore” dla uprzejmości.

tu (nieformalnie) vs Lei (grzecznie)
BezokoliczniktuLei (congiuntivo)
parlareparl**a**!parl**i**
prendereprend**i**!prend**a**
aprireapr**i**!apr**a**
scusarescus**a**!scus**i**
diredi'!dic**a**
farefa'!facc**ia**
andareva'!vad**a**
  • **Scusi**, mi **dica**: dov'è la stazione? — Przepraszam, proszę powiedzieć: gdzie jest dworzec? (Lei: scusi, dica)
  • **Si accomodi**, prego! — Proszę usiąść / wejść! (forma grzeczna z zaimkiem PRZED)
  • **Prenda** pure un caffè, signora. — Proszę się poczęstować kawą, proszę pani. (prendere → prenda (Lei))
  • **Non si preoccupi**, signore! — Proszę się nie martwić, proszę pana! (przeczenie Lei: non + zaimek + forma)
Zwróć uwagę na efekt „odwróconej samogłoski”: na „ty” parla bierze -a, ale grzecznie do Pana/Pani parli bierze -i. To dlatego, że forma Lei to po prostu congiuntivo. Najczęstsze gotowe zwroty: „Scusi”, „Mi dica”, „Si accomodi”, „Prego, entri”, „Non si preoccupi”.

5. La posizione dei pronomi

Zaimki (mi, ti, lo, la, ci, vi, li, le, ne, gli oraz zwrotne si) zachowują się różnie zależnie od rejestru. W formach NIEFORMALNYCH (tu, noi, voi) doczepiamy zaimek NA KOŃCU czasownika, tworząc jedno słowo: dare → **dammi!** (daj mi!), scrivere → **scrivimi!** (napisz mi!), alzarsi → **alzati!** (wstań!), andare → **andiamoci!** (chodźmy tam!). Przy pięciu krótkich formach z apostrofem (va', da', fa', sta', di') spółgłoska zaimka się PODWAJA: da' + mi → **dammi!**, fa' + lo → **fallo!**, di' + mi → **dimmi!** (wyjątek: gli się nie podwaja — dagli). W formie grzecznej **Lei** zaimek stoi PRZED czasownikiem, osobno: **mi dica** (proszę mi powiedzieć), **si accomodi** (proszę usiąść), **mi scusi** (proszę mi wybaczyć). W przeczeniu na „ty” (non + bezokolicznik) zaimek możesz doczepić lub postawić przed: **non dirmi** = **non mi dire** (nie mów mi).

Pozycja zaimka według rejestru
FormaZ zaimkiemZnaczenie
tu: dai + mi**Dammi**!Daj mi!
tu: di' + mi**Dimmi**!Powiedz mi!
tu: fa' + lo**Fallo**!Zrób to!
voi: ascoltate + mi**Ascoltatemi**!Słuchajcie mnie!
noi: andare + ci**Andiamoci**!Chodźmy tam!
Lei: mi + dica**Mi dica**Proszę mi powiedzieć
Lei: si + accomodi**Si accomodi**Proszę usiąść
  • **Dimmi** la verità! — Powiedz mi prawdę! (di' + mi → podwojenie: dimmi)
  • **Scrivimi** appena arrivi! — Napisz do mnie, jak tylko dotrzesz! (tu: zaimek na końcu)
  • **Si accomodi**, signora! — Proszę usiąść, proszę pani! (Lei: zaimek PRZED)
  • **Non preoccuparti**! — Nie martw się! (= non ti preoccupare (oba poprawne))
Reguła w skrócie: nieformalnie (tu/noi/voi) → zaimek DOCZEPIONY (dammi, scrivimi, alzati). Grzecznie (Lei) → zaimek ODDZIELNY i PRZED (mi dica, si accomodi). Podwojenie spółgłoski tylko po formach z apostrofem: dammi, dimmi, fallo, vacci.

🇮🇹 La tua lingua ↔ italiano

Zakaz na „ty”: NON + bezokolicznik, nie „nie + rozkaz”
W polskim zakaz to po prostu „nie” + forma rozkazująca: „nie mów!”, „nie idź!”. Polak odruchowo kalkuje to na włoski i tworzy „non parla!”, „non va'!” — BŁĄD. Włoski w 2. os. l.poj. wymaga konstrukcji non + BEZOKOLICZNIK: non parlare!, non andare!. To dotyczy tylko osoby „tu” — w noi/voi przeczenie jest normalne.
Non parlare! / Non andare! — Nie mów! / Nie idź! (tu = non + bezokolicznik)
Rejestr: „ty” vs grzeczne „Pan/Pani” (Lei)
Polski też rozróżnia „mów!” (do kolegi) i „proszę mówić / niech Pan powie” (grzecznie), ale Polak często nie wie, że włoska forma grzeczna to congiuntivo z odwróconą samogłoską. Nieformalnie parla! (na -a), grzecznie parli (na -i). Mylenie tych form brzmi albo zbyt poufale, albo dziwnie. Z osobą obcą zawsze: Scusi, Mi dica, Si accomodi.
Parla! (do kolegi) → Parli, prego! (do Pana/Pani) — Mów! → Proszę mówić!
Pozycja zaimka zależy od rejestru
W polskim zaimek stoi osobno przed czasownikiem („daj mi”, „powiedz mi”). Po włosku nieformalnie zaimek SKLEJA się z czasownikiem (dammi, dimmi), a tylko grzecznie (Lei) stoi przed (mi dica). Polak często mówi „mi dai” w trybie rozkazującym zamiast „dammi”, kalkując polski szyk.
Dammi il libro! ↔ Mi dia il libro, per favore. — Daj mi książkę! ↔ Proszę mi dać książkę.
Czasowniki na -ARE: tu bierze -a, nie -i
W indicativo presente „ty mówisz” = (tu) parli (na -i). Ale w trybie rozkazującym do osoby na „ty” czasowniki na -are biorą -a: parla!, guarda!, ascolta!. Polak, który zna już końcówkę -i z teraźniejszości, błędnie mówi „parli!” w sensie rozkazu — a to jest forma grzeczna Lei!
Guarda! Ascolta! (tu) — nie „guardi/ascolti” — Patrz! Słuchaj! (do kolegi)

Errori frequenti

Non parla così! → Non parlare così!
Zakaz na „ty” = non + BEZOKOLICZNIK, nie non + forma rozkazująca. Klasyczna kalka z polskiego „nie mów”.
Parli più piano! (do kolegi) → Parla più piano!
Czasowniki na -are w trybie rozkazującym „tu” biorą -a (parla), nie -i. Forma „parli” to grzeczne Lei.
Mi dai il sale! (jako rozkaz) → Dammi il sale!
Nieformalnie zaimek doczepiamy do czasownika (dammi), nie stawiamy go osobno przed (kalka polskiego „daj mi”).
Scusa, mi dice dov'è la banca? (do obcej osoby) → Scusi, mi dica dov'è la banca?
Do osoby obcej używamy formy Lei (congiuntivo): scusi, mi dica — nie nieformalnego scusa/dici.
Sei gentile con la nonna! → Sii gentile con la nonna!
Tryb rozkazujący od essere to sii (z congiuntivo), nie indicativo „sei” (= jesteś).

Vocabolario

l'ordine (m.)— rozkaz, polecenie
il consiglio— rada
l'istruzione (f.)— instrukcja
Scusi!— Przepraszam! (grzecznie, do obcej osoby)
Mi dica— Proszę mi powiedzieć / Słucham
Si accomodi— Proszę usiąść / wejść
Stia tranquillo/a— Proszę się nie martwić
Vieni qua!— Chodź tu!
Aspetta un attimo!— Poczekaj chwilę!
Mi raccomando!— Pamiętaj! / Uważaj! (apel)
per favore— proszę (przy prośbie)
prego— proszę bardzo (uprzejma zachęta)
Nuovalingua · © 2026 Nuovalingua · Tutti i diritti riservati

Materiale didattico di proprietà intellettuale di Nuovalingua. Uso riservato agli utenti registrati per fini di studio personale. È vietata la riproduzione, distribuzione, pubblicazione o rivendita, totale o parziale, senza autorizzazione scritta. L'uso è soggetto ai Termini e Condizioni. Termini e Condizioni.

Chiedi a Nova
Non è chiaro qualcosa? Fai una domanda su questa scheda.