Il nome
Leggi questo biglietto da visita: «Marco Rossi, ingegnere. Vivo a Milano, in Italia. Adoro la musica, il caffè e la libertà.» Quante parole indicano persone, cose, luoghi o idee? Marco, ingegnere, Milano, Italia, musica, caffè, libertà... Sono tutti nomi — alcuni scritti con la maiuscola, altri no. Perché?
Rzeczownik (il nome / il sostantivo) to słowo, które nazywa osoby, zwierzęta, rzeczy, miejsca, a także uczucia i pojęcia. Po polsku to dobrze znana część mowy — i tu jest dobra wiadomość: rzeczownik włoski działa podobnie jak polski. Ale są trzy pułapki: (1) po włosku rzeczownik prawie zawsze chodzi w parze z rodzajnikiem (il, la, un, una), którego w polskim nie ma; (2) włoski rodzaj gramatyczny często NIE pokrywa się z polskim; (3) duża/mała litera rządzi się trochę innymi zasadami. Na tej karcie nauczysz się rozpoznawać i klasyfikować rzeczowniki — zawsze ucząc się ich razem z rodzajnikiem.
1. Che cos’è un nome?
Przyjrzyj się WYRÓŻNIONYM słowom w przykładach i spróbuj sam zauważyć wzór: co one nazywają? Rzeczownik to słowo, które nazywa kogoś lub coś — osobę (un ragazzo), zwierzę (un gatto), rzecz (un tavolo), miejsce (una città) albo pojęcie czy uczucie (la libertà, l’amore). Po włosku rzeczownik ma swój rodzaj (męski lub żeński) i liczbę (pojedynczą lub mnogą), a w zdaniu prawie zawsze towarzyszy mu rodzajnik. Dlatego od pierwszego dnia ucz się go w parze: nie „gatto”, tylko „il gatto”.
- Anna ha **un gatto** e **un cane**. — Anna ma kota i psa. (zwierzęta — rzeczowniki pospolite)
- Sul **tavolo** c’è **una mela**. — Na stole jest jabłko. (rzeczy)
- **Roma** è **una città** bellissima. — Rzym to przepiękne miasto. (miejsce: nazwa własna + pospolita)
- **La libertà** è importante. — Wolność jest ważna. (pojęcie abstrakcyjne)
2. Nomi comuni e nomi propri (pospolite i własne)
Porównaj dwie kolumny w tabeli i wydedukuj zasadę: kiedy piszemy wielką literą? Nazwa pospolita (nome comune) nazywa kogoś lub coś OGÓLNIE: un ragazzo, una città, un fiume — i piszemy ją małą literą. Nazwa własna (nome proprio) wskazuje KONKRETNĄ, jedną osobę, miejsce czy rzecz: Marco, Roma, il Tevere — i piszemy ją WIELKĄ literą. To prawie tak samo jak po polsku. UWAGA jednak: po włosku nazwy języków, narodowości, dni tygodnia i miesięcy piszemy MAŁĄ literą (l’italiano, lunedì, gennaio), inaczej niż każe nawyk z angielskiego.
| Kategoria | Nazwa pospolita (mała litera) | Nazwa własna (wielka litera) |
|---|---|---|
| osoba | un ragazzo, una donna | Marco, Anna |
| miasto / kraj | una città, un paese | Roma, l’Italia, la Polonia |
| rzeka / góra | un fiume, una montagna | il Tevere, il Monte Bianco |
| zwierzę | un cane | Fido (imię psa) |
- **Marco** è **un ragazzo** simpatico. — Marco to sympatyczny chłopak. (własna + pospolita)
- Abito a **Roma**, in **Italia**. — Mieszkam w Rzymie, we Włoszech.
- Studio **l’italiano** il **lunedì**. — Uczę się włoskiego w poniedziałki. (język i dzień — MAŁĄ literą!)
- **Il Tevere** passa per **Roma**. — Tyber przepływa przez Rzym. (nazwa rzeki — wielką literą)
3. Nomi concreti e nomi astratti (konkretne i abstrakcyjne)
Zobacz przykłady i zauważ różnicę: czy możesz tego dotknąć, czy raczej to poczuć lub pomyśleć? Nazwa konkretna (nome concreto) wskazuje coś, co można zobaczyć, dotknąć, usłyszeć: il tavolo, l’acqua, il cane. Nazwa abstrakcyjna (nome astratto) nazywa to, czego nie dotkniesz — uczucia, idee, cechy, stany: l’amore, la libertà, la felicità, la pace. Bardzo często rzeczowniki abstrakcyjne kończą się na -tà, -zione, -mento, -ezza (la libertà, la lezione, l’amore). Zwróć uwagę: rzeczowniki na -tà (la città, la libertà) są ZAWSZE rodzaju żeńskiego i mają akcent na końcu.
| Konkretne (można dotknąć) | Abstrakcyjne (idee, uczucia) |
|---|---|
| il tavolo (stół) | l’amore (miłość) |
| l’acqua (woda) | la libertà (wolność) |
| il cane (pies) | la felicità (szczęście) |
| la casa (dom) | la pace (pokój) |
- Bevo **l’acqua**. — Piję wodę. (konkretny)
- Cerco **la felicità**. — Szukam szczęścia. (abstrakcyjny, -tà → ż.)
- **L’amore** è cieco. — Miłość jest ślepa. (abstrakcyjny)
- **La città** è grande. — Miasto jest duże. (-tà → zawsze żeński)
4. Nomi individuali e nomi collettivi (jednostkowe i zbiorowe)
Popatrz na ostatnią parę przykładów: jedno słowo w liczbie pojedynczej, a oznacza wiele osób lub rzeczy. Nazwa jednostkowa (nome individuale) w liczbie pojedynczej oznacza JEDEN element: un albero (jedno drzewo), un soldato (jeden żołnierz). Nazwa zbiorowa (nome collettivo) — choć jest w liczbie pojedynczej — oznacza GRUPĘ, zbiór: il bosco (las = wiele drzew), la gente (ludzie), la famiglia (rodzina), la squadra (drużyna). KLUCZOWE dla Polaka: po włosku „la gente” jest w liczbie POJEDYNCZEJ i łączy się z czasownikiem w liczbie pojedynczej — „la gente è” (dosł. „ludzie jest”), inaczej niż polskie „ludzie są”.
| Jednostkowa (jeden element) | Zbiorowa (grupa, ale l.poj.) |
|---|---|
| un albero (drzewo) | il bosco (las) |
| una persona (osoba) | la gente (ludzie) |
| un soldato (żołnierz) | l’esercito (wojsko) |
| un membro (członek) | la famiglia (rodzina) |
- **La famiglia** è numerosa. — Rodzina jest liczna. (zbiorowy, czasownik w l.poj.)
- **La gente** parla troppo. — Ludzie za dużo gadają. (UWAGA: gente = l.poj.!)
- Nel **bosco** ci sono molti **alberi**. — W lesie jest dużo drzew. (zbiorowy + jednostkowy l.mn.)
- **La squadra** gioca bene. — Drużyna gra dobrze.