Scheda 21A1· 18 min

I numerali

Liczebniki

Cel komunikacyjny (QCER A1): potrafię liczyć, podawać swój wiek i numer telefonu, mówić godziny, daty i ceny, zamawiać i robić zakupy. Umiem powiedzieć „ho ventitré anni”, „sono le tre e mezza”, „costa dieci euro e cinquanta”, „oggi è il primo giugno”, „abito al terzo piano”, „un quarto di vino”, „il doppio”. Rozróżniam liczebniki GŁÓWNE (uno, due, tre — ile?), PORZĄDKOWE (primo, secondo, terzo — który z kolei?), WIELOKROTNE (doppio, triplo) i UŁAMKOWE (mezzo, un terzo, un quarto). To deskryptor „can-do”: radzę sobie z liczbami w codziennych sytuacjach — w sklepie, na dworcu, w kawiarni, przy umawianiu się.

Leggi questo dialogo al bar: «— Buongiorno! Vorrei **due** caffè e **un** cornetto. Quant'è? — Sono **tre** euro e **cinquanta**. — Ecco **cinque** euro. — Grazie, ecco il resto. A che ora apre la banca? — Alle **nove**, ma oggi è il **primo** maggio, è chiuso. — Ah, è vero! Allora torno il **due**. Abito al **terzo** piano, in via Garibaldi **ventuno**.» Hai notato? **due** caffè, **tre** euro (numeri per contare); il **primo** maggio, il **terzo** piano (numeri d'ordine); **alle nove** (l'ora). Sono i numerali: contano, ordinano, dicono prezzi, ore e date.

Liczebniki (numerali) to słowa, którymi liczymy i porządkujemy świat. Po włosku dzielą się na cztery grupy: GŁÓWNE (cardinali: uno, due, tre — odpowiadają na pytanie „ile?”), PORZĄDKOWE (ordinali: primo, secondo, terzo — „który z kolei?”), WIELOKROTNE (moltiplicativi: doppio, triplo — „ile razy więcej”) i UŁAMKOWE (frazionari: mezzo, un terzo — części całości). Dla Polaka są tu trzy główne pułapki. PIERWSZA — akord: liczebniki główne są w większości NIEODMIENNE (tre, dieci, venti się nie zmieniają), ale „uno” zachowuje się jak rodzajnik nieokreślony (un, uno, una, un'), a liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki (primo/prima/primi/prime). DRUGA — data: po włosku w datach używamy liczebnika GŁÓWNEGO (il due maggio), z JEDNYM wyjątkiem: pierwszy dzień miesiąca to „il primo” (porządkowy). TRZECIA — godzina: mówimy „sono LE due”, „sono LE tre” z rodzajnikiem żeńskim, bo w domyśle chodzi o „le ore”. Najpierw obejrzysz formy w kontekście, spróbujesz odkryć wzór, potem go potwierdzimy.

1. I numeri cardinali: contare (liczby główne)

Liczby główne odpowiadają na pytanie „quanti? / quante?” (ile?). Najważniejsza dobra wiadomość dla Polaka: większość z nich jest NIEODMIENNA — **tre** libri, **tre** case, **dieci** euro (forma się nie zmienia, niezależnie od rodzaju). Wyjątkiem jest **uno**, który przed rzeczownikiem zachowuje się dokładnie jak rodzajnik nieokreślony: **un** libro, **uno** studente, **una** casa, **un'**amica. Zwróć uwagę na tworzenie liczb: od 11 do 16 końcówka „-dici” (**undici, dodici, tredici, quattordici, quindici, sedici**), a od 17 odwrotnie (**diciassette, diciotto, diciannove**). Dziesiątki łączymy z jednościami bez spacji: venti + uno = **ventuno** (gubimy „-i”!), venti + tre = **ventitré** (z akcentem!), trenta + otto = **trentotto** (gubimy „-a” przed samogłoską). Setki i tysiące: **cento** (nieodmienne), **mille** → l. mn. **mila** (duemila, tremila).

Liczby główne — wzór tworzenia
Liczba	Włoski	Liczba	Włoski
1 / 2 / 3	uno, due, tre	16 / 17	sedici, diciassette
4 / 5 / 6	quattro, cinque, sei	20 / 21 / 23	venti, ventuno, ventitré
7 / 8 / 9	sette, otto, nove	30 / 38	trenta, trentotto
10 / 11 / 12	dieci, undici, dodici	40 / 50 / 60	quaranta, cinquanta, sessanta
13 / 14 / 15	tredici, quattordici, quindici	100 / 1000 / 2000	cento, mille, duemila

Ho **due** fratelli e **tre** sorelle. — Mam dwóch braci i trzy siostry. (due, tre — nieodmienne, ta sama forma dla m. i ż.)
Ci sono **ventuno** studenti in classe. — W klasie jest dwudziestu jeden uczniów. (venti + uno = ventuno (gubimy „-i”))
Il libro costa **ventitré** euro. — Książka kosztuje dwadzieścia trzy euro. (ventitré — z akcentem na końcu (-tré))
In questo stadio ci sono **duemila** posti. — Na tym stadionie jest dwa tysiące miejsc. (mille → mila w l. mn.: duemila, tremila)

Mnemonika: liczb głównych w 99% NIE odmieniasz (tre, dieci, venti są zawsze takie same) — to ulga po polskim! Pilnuj tylko trzech rzeczy: „uno” jak rodzajnik (un/uno/una), zlepki typu ventuno/ventotto (gubią samogłoskę), i akcent w -tré (ventitré, trentatré).

2. L'eccezione „uno”: l'accordo come l'articolo (akord „uno”)

Tylko liczebnik **uno** uzgadnia się z rzeczownikiem — i robi to DOKŁADNIE jak rodzajnik nieokreślony (zobacz kartę o rodzajnikach). Przed rzeczownikiem męskim: **un** libro, ale **uno** studente / **uno** zaino (przed s+spółgłoska, z, gn, ps, x). Przed rzeczownikiem żeńskim: **una** casa, ale **un'**amica (przed samogłoską, z apostrofem!). Gdy „uno” stoi SAM (bez rzeczownika, jako liczba), ma pełną formę: „Quanti ne vuoi? — **Uno**.” / „**Una**.”. Pamiętaj też regułę z poprzednich kart: po „questo/quello” NIE stawiamy rodzajnika, ale liczebnik możemy: „questo è il **primo**”.

„uno” zachowuje się jak rodzajnik nieokreślony
Rodzaj / kontekst	Forma	Przykład
m. przed spółgłoską	un	un libro, un caffè
m. przed s+sp., z, gn, ps	uno	uno studente, uno zaino
ż. przed spółgłoską	una	una casa, una pizza
ż. przed samogłoską	un'	un'amica, un'ora

Vorrei **un** caffè e **una** brioche. — Poproszę jedną kawę i jedną brioszkę.
C'è **uno** studente che ti cerca. — Jest jeden student, który cię szuka. (uno przed s+spółgłoska (studente))
Ho aspettato **un'**ora intera. — Czekałem całą godzinę. (un'ora — z apostrofem (ż. przed samogłoską))
Quante mele vuoi? — Solo **una**. — Ile chcesz jabłek? — Tylko jedno. (una stoi sama → pełna forma)

Reguła: „uno” = rodzajnik nieokreślony. Jeśli umiesz powiedzieć „un libro / uno zaino / una casa / un'amica”, umiesz też powiedzieć „jeden” w każdym kontekście. To jedyny liczebnik główny, który się odmienia.

3. I numeri ordinali: mettere in ordine (liczby porządkowe)

Liczby porządkowe odpowiadają na pytanie „il quale? / quale di fila?” (który z kolei?). Od 1 do 10 mają własne formy (zapamiętaj je na pamięć!): **primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono, decimo**. Od 11 w górę tworzymy je regularnie: bierzemy liczbę główną, GUBIMY ostatnią samogłoskę i dodajemy **-esimo**: undici → **undicesimo**, venti → **ventesimo**, cento → **centesimo**. UWAGA — w przeciwieństwie do liczb głównych, liczby porządkowe ODMIENIAJĄ SIĘ jak zwykłe przymiotniki na -o: rodzaj i liczba muszą się zgadzać z rzeczownikiem: il **primo** giorno, la **prima** volta, i **primi** giorni, le **prime** volte. Często zapisuje się je cyfrą z małym znaczkiem: 1º, 1ª, 3º, 3ª.

Liczby porządkowe 1–10 + tworzenie od 11
Liczba	Porządkowy	Liczba	Porządkowy
1.	primo	6.	sesto
2.	secondo	7.	settimo
3.	terzo	8.	ottavo
4.	quarto	9.	nono
5.	quinto	10.	decimo
11. / 20. / 100.	undicesimo, ventesimo, centesimo	—	(główna − samogłoska + -esimo)

Abito al **terzo** piano. — Mieszkam na trzecim piętrze. (terzo (m.) zgadza się z piano (m.))
È la **prima** volta che vengo a Roma. — To pierwszy raz, kiedy przyjeżdżam do Rzymu. (prima (ż.) zgadza się z volta (ż.))
Sono arrivati i **primi** turisti. — Przyjechali pierwsi turyści. (primi (m. mn.) — porządkowe się odmieniają!)
Carlo è il **ventesimo** della lista. — Carlo jest dwudziesty na liście. (venti → ventesimo (główna − „i” + -esimo))

Reguła kciuka: liczby porządkowe to PRZYMIOTNIKI na -o, więc je odmieniasz (primo/prima/primi/prime), zupełnie inaczej niż nieodmienne liczby główne. Od 11 w górę zawsze działa wzór: skreśl końcową samogłoskę, dodaj -esimo (ventidue → ventiduesimo).

4. Usi pratici: ore, date, prezzi (godziny, daty, ceny)

Tu liczby pracują w prawdziwym życiu. GODZINA: pytamy „Che ora è? / Che ore sono?”, odpowiadamy z rodzajnikiem ŻEŃSKIM (bo w domyśle „le ore”): **sono le** due, **sono le** tre, **è l'**una (l. poj.!), **è** mezzogiorno / mezzanotte. Minuty dodajemy przez „e”: le tre **e** dieci, le otto **e mezza** (wpół), le nove **e un quarto** (kwadrans). DATA: używamy liczby GŁÓWNEJ + nazwa miesiąca, z jednym wyjątkiem — pierwszy dzień to **il primo** (porządkowy!): **il due** maggio, **il quindici** agosto, ALE **il primo** gennaio. Rok: nel **duemilaventisei**. CENA: „Quanto costa? / Quant'è?”, odpowiadamy: costa **dieci euro**, sono **tre euro e cinquanta** (euro nieodmienne!).

Godziny, daty i ceny w praktyce
Sytuacja	Pytanie	Odpowiedź (przykład)
Godzina	Che ore sono?	Sono le otto e mezza. / È l'una.
Godzina (1:00 / 12:00)	Che ora è?	È l'una. / È mezzogiorno.
Data (zwykły dzień)	Che giorno è oggi?	È il due giugno. (liczba główna)
Data (1. dnia)	Quando?	Il primo maggio. (wyjątek: porządkowy)
Cena	Quant'è?	Sono dodici euro e cinquanta.

**Sono le** quattro **e un quarto**. — Jest kwartał po czwartej (4:15). (le (ż., bo „le ore”) + e un quarto = kwadrans)
**È l'una e mezza**. — Jest wpół do drugiej (1:30). (è L'una (l. poj.); e mezza = i pół)
Oggi è **il primo** ottobre, domani è **il due**. — Dziś jest pierwszy października, jutro drugi. (il primo (porządkowy, wyjątek) — il due (liczba główna))
Il caffè costa **un euro e venti**. — Kawa kosztuje euro dwadzieścia. (euro jest nieodmienne (NIE „euri”))

Trzy szybkie reguły: (1) godzina ZAWSZE z „le” (sono le sette), tylko 1:00, południe i północ inaczej (è l'una, è mezzogiorno); (2) w dacie liczba GŁÓWNA, ale 1. dnia miesiąca = „il primo”; (3) „euro” się nie odmienia (dieci euro, NIE „dieci euri”).

5. Moltiplicativi e frazionari: doppio, mezzo, un quarto (wielokrotne i ułamkowe)

Dwie mniejsze, ale przydatne grupy. WIELOKROTNE (moltiplicativi) mówią „ile razy więcej”: **doppio** (podwójny), **triplo** (potrójny), **quadruplo** (poczwórny). Używane też jako rzeczownik: „pago **il doppio**” (płacę podwójnie). UŁAMKOWE (frazionari) wyrażają część całości i tworzymy je sprytnie: licznik = liczba GŁÓWNA, mianownik = liczba PORZĄDKOWA: **un terzo** (1/3), **un quarto** (1/4), **due quinti** (2/5 — uwaga: porządkowy w l. mn., bo „due”!). Wyjątkiem jest „połowa” — **mezzo / metà**: **mezzo** chilo (pół kilo), **un'ora e mezza** (półtorej godziny), **la metà** della torta (połowa tortu). „mezzo” przed rzeczownikiem zwykle się uzgadnia: **mezza** bottiglia, **mezzo** litro.

Wielokrotne i ułamkowe
Typ	Włoski	Po polsku
wielokrotny	il doppio, il triplo	podwójny, potrójny
ułamek 1/3, 1/4	un terzo, un quarto	jedna trzecia, jedna czwarta
ułamek 2/5	due quinti	dwie piąte (porządkowy w l. mn.)
połowa	mezzo / metà	pół, połowa

Pago **il doppio** rispetto all'anno scorso. — Płacę podwójnie w porównaniu z zeszłym rokiem. (il doppio jako rzeczownik = podwójna kwota)
Vorrei **mezzo** chilo di pane. — Poproszę pół kilo chleba. (mezzo chilo = pół kilo)
Ha mangiato **un quarto** della pizza. — Zjadł jedną czwartą pizzy. (un quarto = licznik główny (un) + mianownik porządkowy (quarto))
Ho studiato **un'ora e mezza**. — Uczyłem się półtorej godziny. (mezza (ż.) uzgadnia się z ora (ż.))

Sztuczka na ułamki: góra (licznik) = liczba GŁÓWNA, dół (mianownik) = liczba PORZĄDKOWA. 3/4 = „tre quarti”, 1/5 = „un quinto”. Tylko „połowa” ma osobne słowo: mezzo / metà.

🇮🇹 La tua lingua ↔ italiano

Liczby główne są NIEODMIENNE (oprócz „uno”)

Po polsku liczebniki odmieniają się przez przypadki i bywają kłopotliwe (dwóch, dwoma, dwudziestu...). Po włosku to ogromna ulga: liczby główne się NIE zmieniają — „due” to zawsze „due”, „tre” to zawsze „tre”, „venti” to zawsze „venti”, niezależnie od rodzaju i przypadka (a tego włoski w ogóle nie ma — używa przyimków). Jedyny wyjątek to „uno”, który odmienia się jak rodzajnik nieokreślony (un/uno/una/un').

due ragazzi, due ragazze, con due amici — dwóch chłopców, dwie dziewczyny, z dwoma przyjaciółmi

Data: liczba GŁÓWNA, ale 1. dnia = „il primo”

Po polsku w dacie używamy liczebnika porządkowego w dopełniaczu: „piętnastego sierpnia”, „drugiego maja”. Po włosku jest odwrotnie — używamy liczby GŁÓWNEJ: „il quindici agosto”, „il due maggio”. Jedyny wyjątek to pierwszy dzień miesiąca, który jest porządkowy: „il primo maggio”. Polak odruchowo wstawia wszędzie porządkowy („il secondo maggio”) — to błąd poza pierwszym dniem.

il primo gennaio, il due gennaio, il tre gennaio — pierwszego stycznia, drugiego stycznia, trzeciego stycznia

Godzina z rodzajnikiem ŻEŃSKIM „le”

Po polsku mówimy po prostu „jest druga”, „o trzeciej”. Po włosku godzinę poprzedza rodzajnik żeński w liczbie mnogiej „le” (bo w domyśle „le ore” — godziny): „sono LE due”, „alle tre”. Tylko godzina 1:00, południe i północ są w liczbie pojedynczej: „è L'una”, „è mezzogiorno”, „è mezzanotte”. Polak zapomina o „le” i mówi „sono due” — to błąd.

Sono le sette. Alle nove. È l'una. — Jest siódma. O dziewiątej. Jest pierwsza.

„euro” jest nieodmienne — NIE „euri”

Po polsku „euro” też się nie odmienia, ale Polacy uczący się włoskiego często tworzą przez analogię do innych rzeczowników błędną liczbę mnogą „euri”. Po włosku „euro” jest niezmienne: „un euro”, „dieci euro”, „cento euro”. Tak samo nieodmienne pozostają liczby przed nim (dieci euro, nie „dieci euri”).

Costa venti euro. Ho solo cinque euro. — Kosztuje dwadzieścia euro. Mam tylko pięć euro.

Errori frequenti

Ho ventiuno anni. → Ho ventun anni. / Ho ventuno anni.

Przy łączeniu „venti + uno” gubimy końcowe „-i”: ventuno. Przed rzeczownikiem (anni) często skraca się do „ventun anni”. „ventiuno” jest błędne.

Oggi è il secondo maggio. → Oggi è il due maggio.

W datach używamy liczby GŁÓWNEJ (il due maggio), nie porządkowej. Wyjątek to tylko pierwszy dzień miesiąca: il primo maggio.

Sono due e mezza. → Sono le due e mezza.

Godzinę poprzedza rodzajnik żeński „le” (le ore): sono LE due. Bez „le” zdanie jest niepoprawne.

Il libro costa dieci euri. → Il libro costa dieci euro.

„euro” jest nieodmienne, nie ma formy „euri”: dieci euro, cento euro.

È la primo volta. → È la prima volta.

Liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki: muszą zgadzać się w rodzaju i liczbie. „volta” jest żeńskie → prima volta.

Vocabolario

il numero— liczba, numer (rzeczownik m.)

uno (un / uno / una / un')— jeden (odmienia się jak rodzajnik nieokreślony)

due / tre / dieci— dwa / trzy / dziesięć (nieodmienne)

il primo / la prima— pierwszy / pierwsza (porządkowy, odmienny)

il secondo / il terzo— drugi / trzeci (porządkowy)

il doppio / il triplo— podwójny / potrójny (wielokrotny)

un quarto / un terzo— jedna czwarta / jedna trzecia (ułamek)

mezzo / la metà— pół / połowa

l'ora (le ore)— godzina (godziny) — stąd „le” przy zegarze

l'euro (gli euro)— euro (nieodmienne, NIE „euri”)

Chiedi a Nova

Non è chiaro qualcosa? Fai una domanda su questa scheda.