I pronomi relativi
— Conosci la ragazza che parla con Marco? — Quella di cui ti ho parlato ieri? È l'amica con cui sono andata in Italia. È anche la persona a cui devo molto: chi mi ha aiutato a trovare lavoro è proprio lei!
Zaimek względny to małe słówko, które łączy dwa zdania, odsyłając do rzeczownika, o którym już mowa: „dziewczyna, KTÓRA mówi”, „książka, O KTÓREJ ci mówiłem”. Po polsku używamy form „który/która/które” odmienianych przez przypadki (który, którego, któremu, o którym...). Włoski rozwiązuje to inaczej: jedno uniwersalne che dla podmiotu i dopełnienia bliższego, a po KAŻDYM przyimku — cui (di cui, a cui, con cui, per cui...). To właśnie tu Polak najczęściej błądzi: chce odmieniać i wstawia che tam, gdzie potrzebny jest przyimek + cui. Cel tej karty: zautomatyzować odruch „jest przyimek? → cui, nie che”.
1. Che: il relativo universale (soggetto e oggetto)
Przyjrzyj się przykładom i zauważ, że che pojawia się raz tam, gdzie po polsku byłoby „który” (podmiot), a raz tam, gdzie byłoby „którego/którą” w bierniku (dopełnienie bliższe). Wniosek: che jest NIEZMIENNE — nie odmienia się przez rodzaj, liczbę ani przypadek. To samo słówko obsługuje: • PODMIOT: „il libro che è sul tavolo” (książka, która jest na stole) — che = który (mianownik); • DOPEŁNIENIE BLIŻSZE: „il libro che leggo” (książka, którą czytam) — che = którą (biernik). Kluczowa zasada: che używamy TYLKO gdy NIE ma przyimka. Jeśli przed „który” po polsku stałby przyimek (o którym, z którym, do którego), che NIE wystarczy — wtedy potrzebny jest przyimek + cui (następna sekcja). Uwaga: che NIGDY się nie opuszcza (inaczej niż angielskie „that”). „La pizza (che) ho mangiato” bez che jest błędem.
| Dwa zdania | Połączone z che | Funkcja |
|---|---|---|
| Ho un amico. L'amico abita a Roma. | Ho un amico che abita a Roma. | che = podmiot (który) |
| Leggo un libro. Il libro è bello. | Il libro che leggo è bello. | che = dopełn. (którą) |
| C'è una ragazza. La ragazza canta. | C'è una ragazza che canta. | che = podmiot (która) |
| Ecco i fiori. Ho comprato i fiori. | Ecco i fiori che ho comprato. | che = dopełn. (które) |
- La persona che parla è il direttore. — Osoba, która mówi, to dyrektor. (che = podmiot (która))
- Il film che abbiamo visto era noioso. — Film, który obejrzeliśmy, był nudny. (che = dopełnienie bliższe (który))
- Ho ritrovato le foto che cercavo. — Odnalazłem zdjęcia, których szukałem. (che niezmienne, choć po polsku „których”)
- Questa è la canzone che mi piace di più. — To jest piosenka, która podoba mi się najbardziej. (che = podmiot, bez przyimka)
2. Preposizione + cui: «di cui, a cui, con cui...»
Teraz przyjrzyj się zdaniom, w których po polsku przed „który” pojawia się przyimek: „o którym”, „z którym”, „do którego”. Zauważ, że po włosku NIE używamy tu che, lecz PRZYIMEK + cui. Cui jest niezmienne (nie ma rodzaju ani liczby), a o znaczeniu decyduje przyimek przed nim: • di cui = o którym / którego (parlare DI → di cui) • a cui = któremu / do którego (dare A, pensare A → a cui) • con cui = z którym (andare CON → con cui) • per cui = dla którego / przez co (per cui) • da cui = od którego / z którego (venire DA → da cui) • in cui = w którym (często o miejscu i czasie: la città in cui vivo, il giorno in cui...) • su cui = na którym (su cui) Klucz: przyimek wybierasz według włoskiego czasownika lub wyrażenia, NIE według polskiego przypadka. „Mam przyjaciela, któremu ufam” → ufać komuś to fidarsi DI → „un amico DI cui mi fido” (nie „a cui”!). Dlatego ucz się czasownik + przyimek razem (parlare di, pensare a, contare su).
| Przyimek + cui | Znaczenie PL | Przykład |
|---|---|---|
| di cui | o którym / którego | il libro di cui parlo |
| a cui | któremu / do którego | l'amico a cui scrivo |
| con cui | z którym | la persona con cui lavoro |
| in cui | w którym (miejsce / czas) | la città in cui vivo; il giorno in cui... |
| su cui | na którym | il tavolo su cui scrivo |
| da cui | od / z którego | il paese da cui vengo |
- Questo è il libro di cui ti ho parlato. — To jest książka, o której ci mówiłem. (parlare DI → di cui)
- L'amica con cui sono andata in Italia è Anna. — Przyjaciółka, z którą pojechałam do Włoch, to Anna. (andare CON → con cui)
- Ecco la collega a cui ho dato i documenti. — Oto koleżanka, której dałem dokumenty. (dare A → a cui (celownik))
- Roma è la città in cui sono nato. — Rzym to miasto, w którym się urodziłem. (miejsce → in cui)
3. Il quale: la forma elegante (con l'articolo)
Il quale to alternatywa, która — w przeciwieństwie do che i cui — ODMIENIA się przez rodzaj i liczbę i ZAWSZE występuje z rodzajnikiem. Stąd cztery formy: il quale (m. lp.), la quale (ż. lp.), i quali (m. lm.), le quali (ż. lm.). Używamy go w dwóch sytuacjach: 1) DLA JASNOŚCI — gdy che lub cui mogłyby być dwuznaczne (kilka możliwych poprzedników). Dzięki rodzajnikowi widać, do kogo/czego się odnosimy: „La sorella di Marco, la quale vive a Milano...” (la quale → wiadomo, że chodzi o siostrę, nie o Marka). 2) PO PRZYIMKU, jako bardziej formalna wersja przyimek + cui — UWAGA: przyimek łączy się z rodzajnikiem (di + il → del quale, a + la → alla quale, in + i → nei quali): • del quale = di cui; alla quale = a cui; con il quale / col quale = con cui; nella quale = in cui. Na B1 wystarczy ROZUMIEĆ il quale i umieć go użyć dla jasności; w mowie codziennej i tak częściej usłyszysz che / cui. Dla podmiotu i dopełnienia bliższego w rejestrze potocznym zostań przy che.
| Forma | Rodzaj / liczba | Odpowiada (cui) |
|---|---|---|
| il quale | m. lp. | che / przyimek + cui |
| la quale | ż. lp. | che / przyimek + cui |
| i quali | m. lm. | che / przyimek + cui |
| le quali | ż. lm. | che / przyimek + cui |
| del quale / alla quale | z przyimkiem (di+il, a+la) | di cui / a cui |
- Il professore, il quale insegna da trent'anni, va in pensione. — Profesor, który uczy od trzydziestu lat, przechodzi na emeryturę. (il quale = che (rejestr formalny))
- Ho incontrato la madre di Luca, la quale è medico. — Spotkałem matkę Luki, która jest lekarką. (la quale usuwa dwuznaczność: chodzi o matkę)
- Questo è l'argomento del quale discutiamo oggi. — To jest temat, o którym dziś dyskutujemy. (del quale = di cui (di + il))
- Le colleghe con le quali lavoro sono molto gentili. — Koleżanki, z którymi pracuję, są bardzo miłe. (con le quali = con cui (ż. lm.))
4. Differenza che / cui: la regola d'oro
To serce całej karty i najczęstsze źródło błędów Polaków. Wybór między che a cui zależy od JEDNEGO pytania: czy przed zaimkiem stoi przyimek? • BRAK przyimka (podmiot lub dopełnienie bliższe) → CHE. „la ragazza che canta” (która śpiewa — podmiot) „la ragazza che vedo” (którą widzę — dopełnienie bliższe) • JEST przyimek → PRZYIMEK + CUI (nigdy che!). „la ragazza con cui parlo” (z którą rozmawiam) „la ragazza di cui parlo” (o której mówię) Metoda krok po kroku: 1) znajdź czasownik w zdaniu względnym; 2) sprawdź, jakiego przyimka wymaga (parlare di, pensare a, lavorare con...); 3) jeśli przyimek jest — wstaw PRZYIMEK + cui; jeśli czasownik łączy się bezpośrednio (podmiot lub biernik) — wstaw che. Porównaj parę: „il film che guardo” (film, który oglądam — guardare nie ma przyimka → che) kontra „il film di cui parlo” (film, o którym mówię — parlare DI → di cui). Ten sam rzeczownik, różny czasownik, różny relativo.
| Sytuacja | Forma | Przykład |
|---|---|---|
| Podmiot (kto/co robi) | che | l'uomo che dorme |
| Dopełnienie bliższe (biernik) | che | l'uomo che vedo |
| Po di (o czym) | di cui | l'uomo di cui parlo |
| Po a (komu) | a cui | l'uomo a cui scrivo |
| Po con (z kim) | con cui | l'uomo con cui esco |
| Po in (gdzie/kiedy) | in cui | il giorno in cui parto |
- Il treno che parte alle 8 è in ritardo. — Pociąg, który odjeżdża o 8, jest spóźniony. (podmiot, brak przyimka → che)
- Il treno con cui viaggio è veloce. — Pociąg, którym podróżuję, jest szybki. (viaggiare CON → con cui)
- L'amico che aspetto è in ritardo. — Przyjaciel, na którego czekam, się spóźnia. (aspettare nie ma przyimka → che (uwaga: po polsku „na którego”!))
- L'amico a cui penso vive lontano. — Przyjaciel, o którym myślę, mieszka daleko. (pensare A → a cui)
5. Chi: «colui che / la persona che»
Chi to szczególny zaimek względny, który łączy w sobie poprzednik i relativo: znaczy „ten, kto / osoba, która”. Odnosi się TYLKO do osób (nigdy do rzeczy) i jest NIEZMIENNE oraz zawsze w liczbie pojedynczej — czasownik po nim stoi w 3. os. lp.: • „Chi dorme non piglia pesci.” = Kto śpi, nie łapie ryb (przysłowie). • „Chi studia, impara.” = Kto się uczy, (ten) się uczy / ten się czegoś nauczy. Chi = colui che / quello che / la persona che. Używamy go często: – w przysłowiach i maksymach („Chi va piano, va sano e va lontano”); – w zdaniach ogólnych o ludziach („C'è chi preferisce il mare, c'è chi preferisce la montagna” = są tacy, co wolą morze...); – po przyimku („Esco con chi voglio” = wychodzę z kim chcę). UWAGA — nie myl trzech „chi”: pytające „Chi è?” (Kto to?), względne chi (= ten, kto) oraz przyimek + cui (z którym). To różne rzeczy mimo podobnego brzmienia.
| Zdanie z chi | Znaczenie PL | Uwaga |
|---|---|---|
| Chi cerca, trova. | Kto szuka, znajduje. | chi = ten, kto |
| Chi non lavora, non mangia. | Kto nie pracuje, nie je. | czasownik w 3. os. lp. |
| C'è chi dice di sì. | Są tacy, co mówią tak. | chi w zdaniach ogólnych |
| Esco con chi voglio. | Wychodzę z kim chcę. | przyimek + chi (osoba) |
- Chi rompe, paga. — Kto zepsuje, (ten) płaci. (chi = ten, kto; czasownik w lp.)
- Chi vivrà, vedrà. — Kto dożyje, (ten) zobaczy. (przysłowie; chi + 3. os. lp.)
- Aiuto sempre chi ha bisogno. — Zawsze pomagam temu, kto potrzebuje. (chi = la persona che)
- Chi parte presto arriva prima. — Kto wyrusza wcześnie, dociera wcześniej. (chi tylko o osobach)