L'imperativo
Tryb rozkazujący
Cel komunikacyjny (QCER B1): potrafię wydawać polecenia, udzielać rad i instrukcji, zachęcać i zakazywać — zarówno w sytuacji nieformalnej (do kolegi, przyjaciela, w grupie), jak i grzecznie do osoby obcej (forma Lei). Umiem powiedzieć „Apri la finestra!” (Otwórz okno!), „Andiamo!” (Chodźmy!), „Ascoltate bene” (Słuchajcie uważnie), „Non parlare così!” (Nie mów tak!), „Scusi, mi dica” (Proszę, słucham), „Si accomodi” (Proszę usiąść / wejść). To deskryptor „can-do”: daję instrukcje, proszę o coś, doradzam i ostrzegam, dobierając rejestr (ty / Pan-Pani) do rozmówcy. Nauczysz się też, gdzie doczepić zaimki (dammi, scrivimi, ascoltami) i jak utworzyć przeczenie.
Leggi le istruzioni di una ricetta e i consigli di un amico: «Allora, per il caffè perfetto: **prendi** la moka, **riempi** il serbatoio d'acqua, **metti** il caffè nel filtro ma **non premere** troppo! **Chiudi** la moka e **mettila** sul fuoco. **Aspetta** due minuti e **spegni** subito. Mi raccomando, **non lasciarlo** sul fuoco troppo a lungo! E quando arriva mia madre, **sii** gentile: **dille** «**Buongiorno signora, si accomodi, prego**» e **offrile** un caffè. **Non dimenticare**: con lei usa il Lei, quindi **dica**, **prenda**, **si accomodi**. **Andiamo**, è tardi! **Aiutatemi** voi due a sistemare, **per favore**!» Hai notato? **prendi, riempi, metti** (tu), **andiamo** (noi), **aiutatemi** (voi), **dica, prenda, si accomodi** (Lei): è l'**imperativo**, il modo dei comandi, dei consigli e delle istruzioni.
Imperativo to tryb rozkazujący — używamy go, by wydać polecenie, poprosić, doradzić, zachęcić lub zakazać. Polski ma tu prosty odpowiednik („otwórz!”, „chodźmy!”, „słuchajcie!”), więc znaczenie nie sprawia kłopotu. Problem dla Polaka jest gdzie indziej: po pierwsze włoski ROZRÓŻNIA rejestr — inaczej rozkazujemy na „ty” (tu), inaczej grzecznie do osoby obcej (forma Lei, która korzysta z congiuntivo!). Po drugie, przeczenie w 2. os. l.poj. tworzy się NIETYPOWO: nie „nie + rozkaz”, lecz **non + bezokolicznik** (non parlare! = nie mów!). Po trzecie, zaimki (mi, ti, lo, la…) w trybie rozkazującym DOCZEPIAMY na końcu czasownika (dammi! = daj mi!), a w formie grzecznej Lei stawiamy je PRZED (mi dica = proszę powiedzieć). Najpierw zobaczysz formy w autentycznym kontekście, spróbujesz odkryć wzór, a potem go potwierdzimy. Skupimy się na czterech osobach najczęstszych w praktyce: tu, noi, voi (nieformalnie) oraz Lei (grzecznie).
1. L'imperativo diretto: tu, noi, voi
Imperativo „bezpośredni” (nieformalny) ma trzy osoby: **tu** (do jednej osoby na „ty”), **noi** („zróbmy coś razem” = polskie „-my”: chodźmy, zacznijmy) i **voi** (do kilku osób na „wy”). Formy są prawie identyczne z indicativo presente — z JEDNYM wyjątkiem: w 2. os. l.poj. (tu) czasowniki na **-are** mają końcówkę **-a** (NIE -i!): parlare → **parla!**, aspettare → **aspetta!**. Za to czasowniki na -ere i -ire zachowują końcówkę indicativo: prendere → **prendi!**, dormire → **dormi!**, aprire → **apri!**. Formy noi (-iamo) i voi (-ate / -ete / -ite) są takie same jak w indicativo. Zwróć uwagę: imperativo NIE ma formy „io” — nie rozkazujemy samym sobie.
| Osoba | parlare | prendere | aprire | finire (-isc-) |
|---|---|---|---|---|
| tu | parl**a**! | prend**i**! | apr**i**! | fin**isci**! |
| noi | parl**iamo**! | prend**iamo**! | apr**iamo**! | fin**iamo**! |
| voi | parl**ate**! | prend**ete**! | apr**ite**! | fin**ite**! |
- **Parla** più lentamente, per favore! — Mów wolniej, proszę! (parlare → parla (tu, -a nie -i!))
- **Prendi** un caffè con me! — Napij się ze mną kawy! (prendere → prendi (tu))
- **Andiamo** al cinema stasera! — Chodźmy dziś do kina! (noi = „chodźmy / zróbmy”)
- **Aprite** i libri a pagina dieci. — Otwórzcie książki na stronie dziesiątej. (voi → aprite)
2. Verbi irregolari (tu): le forme corte
Kilka bardzo częstych czasowników ma w 2. os. l.poj. (tu) krótką, nieregularną formę, którą trzeba zapamiętać. Są to: andare → **va'** (lub vai), dare → **da'** (lub dai), fare → **fa'** (lub fai), stare → **sta'** (lub stai), dire → **di'**. Po nich apostrof zastępuje skróconą sylabę. Osobno zapamiętaj essere → **sii** i avere → **abbi** (te formy biorą się z congiuntivo). Formy noi i voi tych czasowników są regularne lub jak w indicativo: andiamo/andate, facciamo/fate, diciamo/dite, siamo/siate, abbiamo/abbiate.
| Bezokolicznik | tu | noi | voi |
|---|---|---|---|
| andare (iść) | va' / vai | andiamo | andate |
| dare (dać) | da' / dai | diamo | date |
| fare (robić) | fa' / fai | facciamo | fate |
| stare (być/zostać) | sta' / stai | stiamo | state |
| dire (powiedzieć) | di' | diciamo | dite |
| essere (być) | sii | siamo | siate |
| avere (mieć) | abbi | abbiamo | abbiate |
- **Va'** a casa, è tardi! — Idź do domu, jest późno! (andare → va' (z apostrofem))
- **Fa'** attenzione alla strada! — Uważaj na drogę! (fare → fa')
- **Di'** la verità, per favore. — Powiedz prawdę, proszę. (dire → di')
- **Sii** gentile con la nonna! — Bądź miły dla babci! (essere → sii)
3. L'imperativo negativo: NON + infinito (tu)
Tu jest największa pułapka dla Polaka. W 2. os. l.poj. (tu) przeczenie tworzymy NIE przez „non + forma rozkazująca”, lecz przez **non + BEZOKOLICZNIK**: parlare → twierdzące **parla!**, ale przeczące **non parlare!** (nie mów!). To wygląda dziwnie, bo Polak chciałby powiedzieć „nie + rozkaz”. UWAGA: dotyczy to TYLKO osoby „tu”. W formach noi i voi przeczenie jest zwyczajne — wystarczy postawić **non** przed formą rozkazującą: non parliamo!, non parlate! (nie mówmy / nie mówcie).
| Osoba | Twierdzące | Przeczące |
|---|---|---|
| tu | Parla! | **Non parlare!** (bezokolicznik!) |
| tu | Va'! | **Non andare!** |
| tu | Fa'! | **Non fare!** |
| noi | Parliamo! | Non parliamo! |
| voi | Parlate! | Non parlate! |
- **Non parlare** con la bocca piena! — Nie mów z pełnymi ustami! (tu → non + bezokolicznik)
- **Non avere** paura, è tutto a posto. — Nie bój się, wszystko w porządku. (avere → non avere (tu))
- **Non andate** via così presto! — Nie wychodźcie tak wcześnie! (voi → zwykłe non + forma)
- **Non dimentichiamo** i biglietti. — Nie zapomnijmy biletów. (noi → zwykłe non + forma)
4. L'imperativo di cortesia: la forma Lei (col congiuntivo)
Do osoby obcej, starszej lub w sytuacji oficjalnej Włosi mówią przez formę **Lei** (grzeczne „Pan/Pani”). Tryb rozkazujący grzeczny korzysta wtedy z **congiuntivo presente**: czasowniki na -are dostają końcówkę **-i**, a na -ere/-ire końcówkę **-a**. Czyli odwrotnie niż w nieformalnym „tu”! parlare → **parli** (proszę mówić), prendere → **prenda** (proszę wziąć), aprire → **apra** (proszę otworzyć), finire → **finisca**. Nieregularne idą za congiuntivo: essere → **sia**, avere → **abbia**, andare → **vada**, fare → **faccia**, dare → **dia**, dire → **dica**, stare → **stia**, venire → **venga**. Przeczenie jest zwyczajne: non + forma (non parli, non vada). Często dodajemy „prego” / „per favore” dla uprzejmości.
| Bezokolicznik | tu | Lei (congiuntivo) |
|---|---|---|
| parlare | parl**a**! | parl**i** |
| prendere | prend**i**! | prend**a** |
| aprire | apr**i**! | apr**a** |
| scusare | scus**a**! | scus**i** |
| dire | di'! | dic**a** |
| fare | fa'! | facc**ia** |
| andare | va'! | vad**a** |
- **Scusi**, mi **dica**: dov'è la stazione? — Przepraszam, proszę powiedzieć: gdzie jest dworzec? (Lei: scusi, dica)
- **Si accomodi**, prego! — Proszę usiąść / wejść! (forma grzeczna z zaimkiem PRZED)
- **Prenda** pure un caffè, signora. — Proszę się poczęstować kawą, proszę pani. (prendere → prenda (Lei))
- **Non si preoccupi**, signore! — Proszę się nie martwić, proszę pana! (przeczenie Lei: non + zaimek + forma)
5. La posizione dei pronomi
Zaimki (mi, ti, lo, la, ci, vi, li, le, ne, gli oraz zwrotne si) zachowują się różnie zależnie od rejestru. W formach NIEFORMALNYCH (tu, noi, voi) doczepiamy zaimek NA KOŃCU czasownika, tworząc jedno słowo: dare → **dammi!** (daj mi!), scrivere → **scrivimi!** (napisz mi!), alzarsi → **alzati!** (wstań!), andare → **andiamoci!** (chodźmy tam!). Przy pięciu krótkich formach z apostrofem (va', da', fa', sta', di') spółgłoska zaimka się PODWAJA: da' + mi → **dammi!**, fa' + lo → **fallo!**, di' + mi → **dimmi!** (wyjątek: gli się nie podwaja — dagli). W formie grzecznej **Lei** zaimek stoi PRZED czasownikiem, osobno: **mi dica** (proszę mi powiedzieć), **si accomodi** (proszę usiąść), **mi scusi** (proszę mi wybaczyć). W przeczeniu na „ty” (non + bezokolicznik) zaimek możesz doczepić lub postawić przed: **non dirmi** = **non mi dire** (nie mów mi).
| Forma | Z zaimkiem | Znaczenie |
|---|---|---|
| tu: dai + mi | **Dammi**! | Daj mi! |
| tu: di' + mi | **Dimmi**! | Powiedz mi! |
| tu: fa' + lo | **Fallo**! | Zrób to! |
| voi: ascoltate + mi | **Ascoltatemi**! | Słuchajcie mnie! |
| noi: andare + ci | **Andiamoci**! | Chodźmy tam! |
| Lei: mi + dica | **Mi dica** | Proszę mi powiedzieć |
| Lei: si + accomodi | **Si accomodi** | Proszę usiąść |
- **Dimmi** la verità! — Powiedz mi prawdę! (di' + mi → podwojenie: dimmi)
- **Scrivimi** appena arrivi! — Napisz do mnie, jak tylko dotrzesz! (tu: zaimek na końcu)
- **Si accomodi**, signora! — Proszę usiąść, proszę pani! (Lei: zaimek PRZED)
- **Non preoccuparti**! — Nie martw się! (= non ti preoccupare (oba poprawne))